Κάποια στιγμή στην καριέρα σου μπορεί να βιώσεις εργασιακή εξουθένωση (ακόμα και αν είσαι ψυχολόγος). Ανεξάρτητα απ’ το αν σου αρέσει η δουλειά σου μπορεί να έρθει η στιγμή που απλά θα αισθάνεσαι ότι δε θέλεις να κάνεις τίποτα. Αν μπορούσες να επιλέξεις ανάμεσα στο να αρρωστήσεις και να μείνεις στο σπίτι, και στο να πας στη δουλειά, θα διάλεγες το πρώτο. Στην περίπτωση αυτή θα ήταν πολύ πιο εύκολο απ’ το να αντιμετωπίσεις το αφεντικό σου, τους συναδέλφους και τους πελάτες.

Έτσι ως Επαγγελματική Εξουθένωση ή Burnout μπορεί να οριστεί:

«Η απώλεια ενδιαφέροντος για τους ανθρώπους με τους οποίους κάποιος εργάζεται, που συνδυάζεται με σωματική και συναισθηματική εξάντληση, όπου ο επαγγελματίας δεν έχει πλέον καθόλου θετικά αισθήματα συμπάθειας ή σεβασμού για τους πελάτες ή ασθενείς».

Οι ακόλουθες ερωτήσεις βοηθούν στο να διευκρινιστούν αναλυτικότερα οι πτυχές του συνδρόμου της εργασιακής εξουθένωσης

 

1. Τι είναι η εργασιακή εξουθένωση;

Η Maslach αναφέρει τρεις διαστάσεις του συνδρόμου:

1) Την συναισθηματική εξουθένωση που εκδηλώνεται με μια αρνητική αποστασιοποίηση από τους άλλους και την εργασία,

2) Την αντικειμενοποίηση, ή αποπροσωποποίηση του άλλου αλλά και του εαυτού

3) Την έλλειψη προσωπικών επιτευγμάτων, την πτώση δηλαδή της ικανότητας και παραγωγικότητας στη δουλειά με αποτέλεσμα την αίσθηση αποτυχίας με επιπτώσεις στη δουλειά, την οικογένεια, την μείωση της φυσικής και ψυχικής ευεξίας, και τις επιπτώσεις στην υγεία.

Συμπερασματικά, η επαγγελματική εξουθένωση συνδέεται με μια ποικιλία δεικτών δυσλειτουργίας, όπως κατάθλιψη, ένταση, άγχος, σωματικά προβλήματα, προβλήματα σχέσεων και αποτελεί επιβαρυντικό παράγοντα για την ψυχική υγεία. Η συναισθηματική εξάντληση συνδέεται με άγχος, ένταση, και εν γένει με σωματικές και ψυχολογικές αντιδράσεις. Τέλος, αναφορικά με τους οργανισμούς ο/η εργαζόμενος/η δεν επιδεικνύει πια την αφοσίωση, δημιουργικότητα και παραγωγικότητα (Maslach & Leiter, 1997).

 

2. Ποια είναι τα συμπτώματα της εργασιακής εξουθένωσης;

Ο εργαζόμενος:

1) Βιώνει ένταση, ευερεθιστότητα, γκρίνια, φωνές και επιθετικότητα. Ενώ δεν μπορεί να ανεχθεί τις απόψεις άλλων.

2) Αντικειμενοποεί τον πελάτη. Ο πελάτης γίνεται ένας αριθμός όπως είναι οι φυλακισμένοι στις φυλακές. Γίνεται π.χ. το πρώτο κρεβάτι του θαλάμου 2.

3) Αισθάνεται έλλειψη φυσικής και συναισθηματικής ενέργειας, κούραση, καταπονημένο σώμα.

4) Έχει δυσκολία με το πρωινό ξύπνημα και φοβάται να πάει στη δουλειά.

5) Έχει αρνητική στάση προς τον εαυτό. Οι σκέψεις και το περιεχόμενο αυτό είναι περίπου: «Δεν αξίζω.. δεν έχω καταφέρει τίποτα… είμαι ηλίθιος…αφήνω τον έναν και τον άλλον να κυριαρχούν επάνω μου… κλπ. Γενικά, το άτομο μπορεί να εκδηλώσει κατάθλιψη, και διαταραχές στον ύπνο.

6) Παρουσιάζει μείωση της παραγωγικότητα, και γενικά η αποδοτικότητα πέφτει κατακόρυφα.

7) Αισθάνεται έλλειψη δημιουργικότητας. Όλα αυτά μειώνουν τη δημιουργική παραγωγικότητα, την ανάπτυξη των πρωτοβουλιών δηλαδή το να επεμβαίνει ο/η εργαζόμενος/η στην κατάλληλη στιγμή με τον κατάλληλο χειρισμό. Δεν παίρνει εύκολα ευθύνες και αποφάσεις, ενώ αποστασιοποιείται και από τους συναδέλφους. Αποκτά αντιδράσεις αρνητικές γενικά προς τους άλλους, είτε είναι συνάδελφοι, είτε είναι εκτός του Οργανισμού. Όταν η εργασιακή εξουθένωση έχει μεγάλη ένταση πλήττει την οικογένειά, τον κοινωνικό περίγυρο, την γειτονιά, κλπ.

8) Η σωματική υγεία επιβαρύνεται ενώ μπορούν να παρατηρηθούν πονοκέφαλοι, κρυολογήματα, υψηλή πίεση, το σύνδρομο χρόνιας κούρασης κ.ά.

9) Η κατανάλωση οινοπνεύματος, (πολύ συχνό σύμπτωμα) καθώς και η λήψη φαρμάκων, ή/και ναρκωτικών μπορούν να αυξηθούν κλπ.

Σκέψη Συναίσθημα Σωματικά Συμπεριφορά
Δυσκαμψία στις αλλαγές/ Έλλειψη ελαστικότηταςΈλλειψη ενδιαφέροντος και συναισθημάτων/ απάθειαΣωματική εξάντληση/ κούρασηΧαμηλή εργασιακή απόδοση/ χαμηλή εργασιακή ικανοποίηση
Χαμηλό «ηθικό»/ σκέψεις ματαιότηταςΘλίψηΑϋπνία ή υπερβολικός ύπνοςΜειωμένη επικοινωνία/παραίτηση
Αδυναμία αντιμετώπισης ανεπιθύμητων καταστάσεων/ αρνητική διάθεσηΠονοκέφαλοιΥψηλά επίπεδα παραίτησης
Μειωμένη αυτοπεποίθησηΈλλειψη υπομονής/ ευρεθιστότηταΓαστρεντερικά προβλήματα/έλκοςΑυξημένα επίπεδα απουσιασμού
Αποπροσωποποίηση πελατώνΣτρεςΠαρατεταμένη ασθένεια/συχνές ασθένειες/κρυολογήματαΈλλειψη ενθουσιασμού για την εργασία
Αδυναμία λήψης αποφάσεωνΑνίαΑύξηση ή μείωση βάρουςΑυξημένη χρήση φαρμάκων
ΚαχυποψίαΕκνευρισμόςΑναπνευστικά προβλήματαΑυξημένες οικογενειακές συγκρούσεις
Σκέψεις αποτυχίαςΑισθήματα αδυναμίαςΥπερέντασηΥπερβολική χρήση αλκοόλ
ΑποξένωσηΑισθήματα ενοχής/Αυξημένα επίπεδα χοληστερόληςΑδυναμία συγκέντρωσης/αδυναμία καθορισμού στόχων και προτεραιοτήτων
Αυξημένη ανησυχίαΣτεφανιαία νόσοςΡοπή σε ατυχήματα
Υπερβολική – υψηλή αυτοπεποίθηση/ ασυνήθιστα υψηλών ρίσκωνΔιαταραχές ομιλίαςΑυξημένα παράπονα για την εργασία
ΑποτελμάτωσηΣεξουαλική δυσλειτουργίαΕργασιομανία
Κυνισμός

3. Ποίοι παράγοντες τείνουν να «προκαλούν» το σύνδρομο;

1. Οι υπερβολικές απαιτήσεις από τον εαυτό και υψηλές προσδοκίες για το ίδιο το επάγγελμα.

2. Ο εργαζόμενος δεν παίρνει συστηματική επανατροφοδότηση για τη δουλειά του.

3. Οι κακές σχέσεις με ανωτέρους, με επόπτες και συναδέλφους. Ο εργαζόμενος δεν θέλει ή δεν μπορεί να συζητήσει τα εμφανιζόμενα προβλήματα και δημιουργούνται κακές σχέσεις μεταξύ των διαφόρων επαγγελματιών υγείας.

4. Οι διφορούμενοι ρόλοι στους εργαζόμενους που επηρεάζουν αρνητικά την συναδελφική συνεργασία και τη διεπαγγελματική συνεργασία. Π.χ. όταν ο γιατρός απαιτεί από τη νοσηλεύτρια να ακούσει εκείνον και να μην ακολουθήσει το καθηκοντολόγιο της.

5. Η πολλή δουλειά, εντατική και μακράς διάρκειας. Πρόκειται για παγκόσμιο φαινόμενο στην Νοσηλευτική και είναι οξύτερο σε μερικά κράτη απ’ ότι σε άλλα.

6. Η μακράς διάρκειας ένταση. Μπορεί να την αντέξει κανείς για λίγο χρονικό διάστημα, αλλά κάποτε θα φέρει εργασιακή εξουθένωση.

7. Οι χαμηλές αμοιβές και τα περιορισμένα κίνητρα. Αλλά πρέπει να πούμε πως οι χαμηλές αμοιβές φαίνεται να επηρεάζουν λιγότερο και είναι συνήθως επιχειρήματα συνδικαλιστικά. Οφέλη, πάντως όπως τα κοινωνικά, είναι εξίσου σημαντικά. Δηλαδή όταν υπάρχει καλή ατμόσφαιρα μέσα τη δουλειά, ο εργαζόμενος τείνει να πηγαίνει και να μένει σ’ αυτήν παρ’ όλο που μπορεί να παίρνει λιγότερα χρήματα απ’ ότι σε μιαν άλλη.

8. Οι ατελείς διευκολύνσεις, γραφειοκρατικές απαιτήσεις και κυρίως η βία, ο εργασιακός εκφοβισμός και η ηθική παρενόχληση στο χώρο της δουλειάς. Μια μορφή βίας η οποία προέρχεται ακόμα και από συναδέλφους, συχνότερα άνδρες, είναι συνήθως η σεξουαλική παρενόχληση. Ιδιαίτερα για τις γυναίκες είναι μια κατάσταση υποβάθμισης της προσωπικότητάς τους, του επαγγέλματός τους, της δουλειάς τους και συμβαίνει και με πελάτες.

9. Η μακρόχρονη εργασία χωρίς διακοπή, και χωρίς αλλαγή εντός υπηρεσίας οδηγεί στην αντικειμενοποίηση του πελάτη. Η αλλαγή δίνει νέα κίνητρα, παρ’ όλο που μπορεί ο εργαζόμενος να έχει λιγότερη εκπαίδευση στην καινούρια υπηρεσία. Δίνει μια αίσθηση δημιουργικότητας. Καινούρια ενδιαφέροντα Αυτό ισχύει ιδιαιτέρα στους γιατρούς και τους θεραπευτές.

10. Η εργασία με χρόνιους και σοβαρούς ασθενείς οι οποίοι πολύ συχνά δεν έχουν ελπίδα ζωής, ιδιαίτερα όταν οι εργαζόμενοι αποκτήσουν εμπαθητική σχέση με τον ασθενή.

Οι τέσσερις σημαντικότεροι παράγοντες της εργασιακής υπερφόρτωσης είναι:

1) η πίεση του χρόνου

2) οι υπερβολικές ευθύνες και υποχρεώσεις

3) η έλλειψη υποστήριξης

4) οι υπερβολικές απαιτήσεις από τον εαυτό σας και από τους άλλους γύρω σας

Οποιοσδήποτε από αυτούς τους παράγοντες, ή οποιοσδήποτε συνδυασμός μεταξύ τους, μπορεί να οδηγήσει σε επαγγελματική εξουθένωση.

4. Ποιες παρεμβάσεις μπορούν να βοηθήσουν στην αντιμετώπιση της εργασιακής εξουθένωσης;

Συλλογικά και ατομικά ο εργαζόμενος μπορεί να παρέμβει

Α) Αναγνωρίζοντας ότι έχει εργασιακή εξουθένωση

Β) Λύνοντας τη σιωπή και ανακοινώνοντας / καταγγέλλοντας το πρόβλημα

Γ) Δίνοντας περισσότερο χρόνο και προσοχή στην ατομική του ζωή

Δ) Επιδιώκοντας κοινωνική υποστήριξη

· αναζητώντας στήριξη στους συναδέλφους, στους φίλους, στους συγγενείς, και στην οικογένειά

· εκφράζοντας τα συναισθήματά του

Ε) Μαθαίνοντας πρακτικές-τεχνικές που συμβάλουν στην αντιμετώπιση του φαινομένου.

·Τεχνικές χαλάρωσης, όπως η γιόγκα, η προοδευτική χαλάρωση και ο διαλογισμός. Οι τεχνικές αυτές μπορούν να μας ανακουφίσουν από τα σωματικά προβλήματα που δημιουργεί η επαγγελματική εξουθένωση, ανεξάρτητα από τα αίτια που την προκαλούν.

· Διαχείριση χρόνου και χρημάτων

Ο εργαζόμενος θα βοηθηθεί αν:

1. Καθορίζει στόχους και προτεραιότητες – (να αποφασίζει καθημερινά τι έργο πρέπει να φέρει εις πέρας και τι είναι περισσότερο σημαντικό).

2. Θέτει ρεαλιστικούς και επιτεύξιμους στόχους

3.Μάθει τους μηχανισμούς διαχείρισης του χρόνου – διάφορες ενέργειες που πρέπει να κάνει, όπως το να φτιάχνει λίστες με τις καθημερινές ανάγκες και να προετοιμάζεται για την εργασία του.

4.Αναλύσει που, πως και γιατί αφιερώνει το χρόνο του

5.Μειώσει τις χρονικές πιέσεις που αντιμετωπίζει

6.Αναπτύξει μία προσωπική αίσθηση του χρόνου

7.Έχει μία μεθοδική και συστηματική προσέγγιση στην εργασία του, αυξάνοντας παράλληλα την ετοιμότητά του.

8.Αποφύγει ενοχλήσεις και περισπασμούς και απαλλαγεί από άσκοπες και χρονοβόρες δραστηριότητες

9.Αναθέτει εργασίες, που ούτως ή άλλως δεν θα διεκπεραιώσει, σε συνεργάτες

· Ανάπτυξη της διεκδικητικότητας (όπως το να λέμε «όχι» όταν χρειάζεται μειώνοντας έτσι τις πιέσεις του περιβάλλοντος, και να διαπραγματευόμαστε).

· Η βελτίωση των ικανοτήτων στην επικοινωνία

· Σωματική άσκηση

5. Πως μπορεί να αντιμετωπιστεί η επαγγελματική εξουθένωση μέσα στους Οργανισμούς;

α) Μπορεί να δημιουργήσει συστήματα στήριξης των εργαζομένων. Και να ενθαρρύνει την καθαρή και ειλικρινή επικοινωνία των εργαζόμενων μεταξύ τους και με την ιεραρχία.

β) Αλλά και να προτείνει αλλαγές στο ίδιο το σύστημα με το οποίο δουλεύει ο Οργανισμός.

γ) Να γίνει ξεκάθαρη περιγραφή ρόλων, υποχρεώσεων και δικαιωμάτων.

δ) Να προσφέρει ποικιλομορφία στην εργασία, ώστε να μη αυτοματοποιείται γιατί τότε χάνει την δημιουργική και την ποιοτική της αίσθηση.

ε) Να προσφέρει «εντός της υπηρεσίας» εκπαίδευση και αντιμετώπιση της εξουθένωσης.

στ) Και βέβαια να παρακολουθεί συστηματικά τον φόρτο εργασίας που είναι πολύ ισχυρός παράγοντας εξουθένωσης. Η αντιμετώπιση της εργασιακής εξουθένωσης συνδέεται με την αλλαγή. Η αλλαγή όμως δεν θεωρείται δεδομένη, καθώς όταν δουλεύει κανείς μέσα στον Οργανισμό και έχει μάθει να δουλεύει με έναν ορισμένο τρόπο νομίζει ότι άλλος τρόπος δεν υπάρχει. Και όμως υπάρχει δυνατότητα να αλλάξει τις συνθήκες. Φτάνει να το σκεφτεί ότι θέλει να τις αλλάξει και να σκεφτεί να κάνει αποτελεσματικές πράξεις για να τις αλλάξει.

Τέτοιες δυνατότητες προσφέρονται στα πλαίσια των συναντήσεων Ομάδας Επικοινωνίας που αναπτύχθηκε στο καινοτόμο πρόγραμμα παρέμβασης που παρουσιάζουμε στη συνέχεια.

Είναι περιορισμένες οι έρευνες που χρησιμοποιούν Ομάδες Επικοινωνίας για την αντιμετώπιση ή πρόληψη της εργασιακής εξουθένωσης. Ίσως διότι το σύνδρομο αυτό δεν αντιμετωπίζεται εγκαίρως ώστε να το προλάβει ο εργαζόμενος, ή ο Οργανισμός με την εφαρμογή τέτοιων ομάδων. Ίσως διότι ο εργαζόμενος καταφεύγει στην ατομική ψυχοθεραπεία, η οποία όμως γίνεται

δυσχερής διότι οι συνθήκες δουλειάς δεν αλλάζουν. Σπάνια είναι τα παραδείγματα παρεμβάσεων στις οποίες τα άτομα ασκούνται σε ορισμένες κοινωνικές κυρίως δεξιότητες.

6. Ποιες είναι οι διαφορές ανάμεσα στο Στρες και στην επαγγελματική εξουθένωση;

ΣτρεςΕπαγγελματική Εξουθένωση
Χαρακτηρίζεται απ’ την υπερ-εμπλοκή.Προκύπτει από την αποστασιοποίηση.
Τα συναισθήματα υπερ-δραστηριοποιούνται.Τα συναισθήματα αμβλύνονται.
Η σωματική φθορά είναι πρωταρχική.Η συναισθηματική φθορά είναι πρωταρχική.
Η εξουθένωση επηρεάζει τη σωματική ενεργητικότητα.Η εξουθένωση επηρεάζει τα κίνητρα και την ορμή.
Παράγει αποσυντονισμό.Παράγει αποθάρρυνση.
Μπορεί να γίνει κατανοητό ως η απώλεια ενέργειας και «καυσίμων».Μπορεί να γίνει κατανοητή ως η απώλεια ιδανικών και ελπίδας.
Η κατάθλιψη προκαλείται από την ανάγκη του οργανισμού να προστατευθεί και να κρατήσει αποθέματα ενέργειας.Η κατάθλιψη προκαλείται απ’ το θρήνο για την απώλεια ιδανικών και ελπίδας.
Παράγει «μια αίσθηση επείγοντος» και υπερδραστηριότητα.Παράγει μια αίσθηση ότι είσαι αβοήθητος και ότι δεν υπάρχουν ελπίδες.
Παράγει πανικό, φοβίες και αγχώδεις διαταραχές.Παράγει παράνοια, αποπροσωποποίηση, και αποστασιοποίηση.
Μπορεί να σε σκοτώσει πρόωρα και να μην προλάβεις να τελειώσεις αυτό που άρχισες.Δε θα σε σκοτώσει αλλά θα σου φανεί πως δεν βρίσκεις νόημα στη ζωή σου.